Av. Göktuğ Coşkun’un değerlendirmeleri: KKTC YÜKSEKÖĞRETİM SİSTEMİNİN KRONİK SORUNLARI

KKTC YÜKSEKÖĞRETİM SİSTEMİNİN KRONİK SORUNLARI

1. GİRİŞ

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) yükseköğretim sistemi, son yirmi yıl içerisinde yalnızca akademik bir alan olmaktan çıkmış; ekonomik, idari ve siyasal sonuçları olan stratejik bir sektör hâline gelmiştir. Döviz girdisi ve istihdam yaratma kapasitesi nedeniyle yükseköğretim, uzun süre kamu otoriteleri tarafından “korunması gereken” bir alan olarak değerlendirilmiştir. Ancak bu yaklaşım, zamanla denetimin geri plana itilmesine ve yapısal sorunların kronikleşmesine yol açmıştır. Bugün gelinen noktada sorun, münferit idari hatalarla açıklanabilecek bir seviyeyi aşmıştır. Sahte diploma iddiaları, denetimsiz programlar ve yabancı öğrenci rejiminin fiilen bir göç aracı veya insan kaçakçılığı hâline gelmesi; yükseköğretimi doğrudan kamu düzenini ilgilendiren bir kriz alanına dönüştürmüştür.

Bu metin, söz konusu süreci yalnızca akademik veya idari bir perspektiften değil; idare hukuku, kamu düzeni ve devlet sorumluluğu ekseninde ele almak maksadıyla ve sistemin sürdürülemez hâle gelen yönlerini ortaya koymak maksadıyla hazırlanmıştır.

2. KKTC YÜKSEKÖĞRETİM SİSTEMİNİN YAPISAL VE KRONİK SORUNLARI

1. Plansız ve Kontrolsüz Büyüme

KKTC’de üniversite sayısı, ülkenin nüfusu ve idari kapasitesiyle orantısız biçimde artmıştır. Bu gün ülkede faaliyet gösteren üniversite sayısı 23’tür. Benzer büyüklükte olan Maltada faaliyet gösteren Üniversite sayısı 5 civarındadır. KKTC’de Yükseköğretimin ekonomik getiri sağlayan bir sektör olarak görülmesi, kalite odaklı değil sayısal odaklı bir artışın benimsenmesine yol açmıştır. Bu durum: Akademik standartların düşmesine, öğretim elemanı yetersizliğine, altyapı ve fiziki kapasite sorunlarına, program açma süreçlerinde keyfiliğe  neden olmuştur.

1. Denetim Mekanizmalarının Zayıflığı

Yükseköğretimi planlama ve denetleme görevi Yükseköğretim Planlama, Değerlendirme, Akreditasyon ve Koordinasyon Kurulu’na (YÖDAK) verilmiş olsa da, YÖDAK’ın: Kurumsal bağımsızlığı veya bir başka değişle mali bağımsızlığına ilişkin sorunları, teknik ve insan kaynağı kapasitesi yetersizliği, yaptırım gücünün fiilen yetersiz kalmasına sebep olmuştur. Uygulamada denetim çoğunlukla ihbarlara dayalı olup, sistematik denetimler ancak dosya üzerinden şeklen yapılabilmektedir. Bu durum hukuki sorumluluğu bulunan idarenin görevini yerine getirmesinde etkinlik sorunları doğurmuş ve bu durum kamuoyunda da tartışılmasının önü açılmıştır.

1. SAHTE DİPLOMA İDDİALARI VE HUKUKİ SONUÇLARI
2. İddiaların Niteliği

Son yıllarda ortaya çıkan sahte diploma iddiaları, bireysel sahtecilik vakalarının ötesinde, kurumsal ve sistematik bir yapıya işaret eden iddialardır. Bazı üniversitelerde: Fiilen eğitim almayan kişilere diploma düzenlendiği, akademik süreçlerin kâğıt üzerinde işletildiği, Üniversitelerde görevli yetkililerin bu sürece göz yumduğu veya dâhil olduğu gündeme gelmiştir.

1. Hukuki Değerlendirme

Bu tür fiiller; Ceza hukuku bakımından resmî belgede sahtecilik, görevi kötüye kullanma, rüşvet gibi suç tiplerini, İdare hukuku bakımından idarenin(Üniversiteler KKTC hukukuna göre kamu hizmeti yapan kuruluşlar olduğu cihetle idare niteliğindedir) hizmet kusurunu ve yine Üniversiteler açısından idari yaptırım ve kapatma sorumluluğunu doğurur.

Ayrıca devletin denetim yükümlülüğünü yerine getirmemesi, mezunların ve kamunun uğradığı zararlardan dolayı idarenin tazmin sorumluluğunu da gündeme getirebilir.

4. YABANCI ÖĞRENCİ REJİMİ VE İNSAN KAÇAKÇILIĞI RİSKİ

1. Yabancı Öğrenci Politikasının Sapması

KKTC üniversiteleri, yabancı öğrenciler aracılığıyla ülkeye girişin kolay bir yolu hâline gelmiştir. Öğrenci statüsüyle ülkeye giren bazı kişilerin: Fiilen eğitime devam etmediği, kayıtlı görünüp çalışma hayatına katıldığı, Ada içinde veya dışına yönelik yasa dışı geçişlerde rol aldığı iddiaları ciddi güvenlik ve hukuk sorunları yaratmaktadır.

1. Hukuki Riskler

Bu tablo; Uluslararası hukuk ve ceza hukuku açısından insan kaçakçılığına varan riskler doğurmaktadır. Bu durum KKTC’nin uluslararası alanda zaten sınırlı olan güvenilirliğinin zedelemekte ve uluslararası platformlarda KKTC Yükseköğretim kurumlarının ve dolayısı ile KKTC’nin “örtülü göç aracı” veya “insan ticareti aracı”  olarak algılanması sonucunu doğurmaktadır.

5. YÖDAK – YÖK İLİŞKİSİ VE TÜRKİYE BOYUTU

Türkiye Cumhuriyeti Yükseköğretim Kurulu (YÖK), KKTC üniversitelerinin diplomalarının tanınması bakımından belirleyici bir aktördür. YÖDAK ile YÖK arasındaki ilişki: Denklik, Kontenjan, Program tanıma konularında hayati önem arz etmektedir.

Hal böyleyken yukarıda değinilen sebeple ortaya çıkan YÖDAK’ın zayıf denetimi ve KKTC Üniversiteleri üzerinde oluşan algı dolaylı olarak YÖK’ün de zor durumda kalmasına ve Türkiye’de KKTC diplomalarına yönelik güvensizliğin artmasına yol açmaktadır.

6. KKTC’NİN SİYASİ STATÜSÜNÜN YÜKSEKÖĞRETİME ETKİSİ

KKTC’nin sınırlı tanınmışlığı; Diplomaların uluslararası geçerliliğini, Akreditasyon süreçlerini, Öğrenci ve akademisyen hareketliliğini doğrudan etkilemektedir.

Bu siyasi gerçeklik, daha sıkı bir iç denetimi ve yüksek standartları zorunlu kılarken, uygulamada maalesef bunun tersi bir tablo ortaya çıkmıştır.

7. YÖDAK’IN HUKUKİ SORUMLULUĞU VE KAMU DÜZENİ BOYUTU

1. KKTC Yükseköğretimi Bir Kamu Düzeni Sorunudur

Yükseköğretim, yalnızca bireylerin eğitim hakkına ilişkin bir kamu hizmeti değil; aynı zamanda kamu güveni, kamu sağlığı, kamu yönetimi ve uluslararası itibarı doğrudan etkileyen çok boyutlu bir kamu düzeni unsurudur. Bu nedenle KKTC yükseköğretim sisteminde yaşanan yapısal bozulmalar, salt idari aksaklıklar olarak ele alınamaz, bu yapısal bozulmalar kamu düzenini tehdit eden sistemik ihlaller olarak değerlendirilmelidir.

Sahte diploma iddiaları, denetimsiz programlar ve öğrenci statüsünün kötüye kullanılması; Kamu görevlilerinin liyakat esasını, Mesleklerin güvenilirliğini (sağlık, mühendislik, hukuk gibi), Devletin uluslararası alandaki ciddiyetini zedeleyen sonuçlar doğurmaktadır. Bu yönüyle yükseköğretimdeki çöküş, kamu düzeni müdahalesini zorunlu kılan bir kriz alanına dönüşmüştür.

1. YÖDAK’ın Hukuki Konumu ve Denetim Yükümlülüğü

YÖDAK, KKTC hukuk düzeninde yükseköğretim alanında özel yetkilerle donatılmış bir kamu tüzel kişisidir. Üniversite açılmasına izin verilmesi, programların öğretime başlamasına izin vermesi ve akredite edilmesi, denetlenmesi ve gerektiğinde yaptırım uygulanması yetkileri, YÖDAK’ı sıradan bir danışma organı olmaktan çıkarıp aktif idari sorumluluk taşıyan bir düzenleyici-denetleyici otorite hâline getirmektedir.

İdare hukuku ilkeleri uyarınca; Yetki ve görev sorumluluk doğurmaktadır. Denetim yetkisi bulunan idare, denetim yapmadığı veya etkisiz yaptığı ölçüde sorumlu sayılır.

Bu çerçevede YÖDAK’ın sorumluluğu, yalnızca açık hukuka aykırı işlemlerle sınırlı olmayıp, ihmal ve kayıtsızlık suretiyle ortaya çıkan zararları da kapsar niteliktedir.

1. Hizmet Kusuru ve İdarenin Tazmin Sorumluluğu

KKTC uygulamasında kabul edilen yerleşik içtihatlara göre; KKTC de doğrudan idare mahkemesinde idarenin ihmallerinden doğan zararların tazmini yani idarenin sorumluluğuna ilişkin tazminat maksatları için dava açmak mümkün olmasa da İdarenin hiç işlem yapmaması, geç işlem yapması, etkisiz veya göstermelik denetim yapması yani idarenin ihmalleri bir kusur teşkil eder.

Bu noktada idare, “üniversiteler özerktir” savunmasına sığınamaz. Zira yükseköğretim özerkliği, denetimsizlik veya hukuka aykırılık zırhı değildir.

1. Hukuki ve Kurumsal Sonuçlar

Yukarıda sözü edilenler YÖDAK bakımından: Eksik denetim nedeniyle doğan zararlardan dolayı tazmin sorumluluğu (İdari – Mali sorumluluk), görevini ihmal eden veya kötüye kullanan yöneticiler açısından (Cezai – Mali sorumluluk), yapısal reform ve yeniden yapılanma zorunluluğu (Kurumsal sorumluluk) gündeme getirecektir.

8. GELECEKTE ORTAYA ÇIKMASI MUHTEMEL RİSKLER VE KKTC’YE OLASI BEDELLER

1. Kurumsal Çöküş Riski

Mevcut denetim yetersizliği ve hukuka aykırılık hâlinin devamı, KKTC yükseköğretim sisteminin kurumsal çöküş riskini barındırmaktadır. Sahte diploma iddialarının münferit olmaktan çıkıp sistemik bir nitelik kazanması, belirli üniversitelerle sınırlı kalmayacaktır. Bu durum tüm KKTC üniversitelerini aynı güven bunalımının parçası hâline gelmesine yol açacaktır.

Bu durumda: KKTC üniversitelerinden mezun olanların diplomaları toplu şekilde şüphe altında kalacak, “temiz” üniversiteler dahi ayrışamaz hâle gelecek, sistemin kendi içinden kendini onarma kapasitesi kaybolacaktır. Bu, yükseköğretimin uzun vadede sürdürülemez hâle gelmesi anlamına gelecektir.

1. Uluslararası İzolasyonun Derinleşmesi Riski

KKTC’nin sınırlı tanınmışlığı veya resmi olarak Türkiye Cumhuriyeti haricinde hiçbir ülke tarafından tanınmamışlığı dikkate alındığında, yükseköğretim alanında yaşanacak yeni skandallar, uluslararası izolasyonu derinleştiren bir etki yaratacaktır. Halihazırda uluslararası akreditasyon kuruluşları nezdinde, ve uluslararası öğrenci piyasasında Yabancı devletlerin denklik kurumları önünde kırılgan olan akademik itibar ciddi biçimde zedelenecektir.

Bu durum, KKTC’nin zaten dar olan diplomatik ve akademik manevra alanını daha da daraltacak; yükseköğretim, tanınma sorununu hafifletici bir unsur olmaktan çıkıp tanınmama hâlinin delili gibi algılanacaktır.

1. Türkiye ile İlişkilerde Yapısal Güven Erozyonu

KKTC yükseköğretiminin ayakta kalabilmesi büyük ölçüde Türkiye Cumhuriyeti ile kurulan hukuki ve fiilî ilişkilere bağlıdır. Sahte diploma ve denetim zaaflarının sürmesi hâlinde Türkiye’de KKTC diplomalarına yönelik genel ve kategorik kısıtlamalar gündeme gelebilecek, YÖK’ün tanıma ve denklik politikaları daha sert ve merkezi hâle gelebilecek ve KKTC üniversiteleri, Türkiye açısından bir “yüksek risk alanı” olarak sınıflandırılabilecektir.

Bu senaryo, KKTC’nin eğitim alanındaki en önemli dayanağını zayıflatacak, yükseköğretimi ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ni ekonomik olarak da zararlı hâle getirecektir.

1. Göç, Güvenlik ve İnsan Kaçakçılığı Riskinin Kurumsallaşması

Yabancı öğrenci rejiminin yeterince denetlenmiyor oluşu, KKTC’yi fiilen bir geçiş ülkesi konumuna itmektedir. Bu eğilimin sürmesi hâlinde: Eğitim sistemi üzerinden yürüyen göç ağları kalıcılaşacak, İnsan kaçakçılığı iddiaları münferit olmaktan çıkıp yapısal bir nitelik kazanacak, KKTC, uluslararası raporlarda eğitim–göç–suç üçgeninde anılan bir bölge hâline gelecektir.

Bu tablo, sadece yükseköğretimi değil, kamu güvenliğini ve iç düzeni de tehdit eder niteliktedir.

1. Kamu Yönetimi ve Liyakat Sisteminin Çökmesi

Denetimsiz diplomaların dolaşımda kalması; bazı kilit noktalara ehliyetsiz kişilerin girmesine, meslek örgütlerinin itibar kaybına, kamu ve özel sektör hizmetlerinde telafisi güç zararlara neden olacaktır.

Bu durum, uzun vadede hukuk devleti ilkesinin içinin boşalması ve yönetiminde liyakat esasının tamamen aşınması sonucunu doğuracaktır.

1. Ekonomik Bedel ve Sektörel Çöküş

Yükseköğretim, KKTC ekonomisinin önemli gelir kalemlerinden biridir. Güven kaybının derinleşmesi hâlinde: Uluslararası öğrenci sayısı hızla düşecek, üniversiteler mali krize girecek, Eğitim sektörüyle bağlantılı hizmet alanları (konaklama, ulaşım, perakende) ciddi darbe alacaktır. Bu da yükseköğretimi bir ekonomik fırsat alanı olmaktan çıkarıp, devletin müdahale etmek zorunda kalacağı bir kriz sektörüne dönüştürür.

9. KAMU DÜZENİ MERKEZLİ ÇÖZÜM YAKLAŞIMI

1. Olağan Denetimden Olağanüstü Müdahaleye Geçiş

Ortaya konulan riskler, KKTC yükseköğretiminde olağan idari araçların yetersiz kaldığını göstermektedir. Kamu düzeni gerekçesiyle: Program kapatmaları, Öğrenci alımının askıya alınması, Geriye dönük diploma incelemeleri ve iptaller ve hatta Üniversite kapatmaları hukuken meşru, idari olarak zorunlu hâle gelmiştir.

Burada sözü edilen hukuki meşruluk; açıkça belirtmek gerekmektedir ki mevzuatta kaynaklanmamaktadır. Çünkü mevzuat yukarıda sözü edilen zorunluluklara ya cevaz vermez veya sınırlı ve zor koşullarla cevaz verir niteliktedir. O halde yapılması gereken idarenin zorunlu hale gelen bu yaptırımlarla donatılmasını sağlayacak mevzuatları da bir an önce çıkarmasıdır. Bu da diğer bahsedilenler gibi idarenin sorumluluğudur.

1. Nihai Değerlendirme ve Stratejik Politika Belgesi Niteliği

KKTC yükseköğretimi, mevcut görünümü itibarıyla yalnızca idari reformlarla iyileştirilebilecek bir alan olmaktan çıkmış; müdahale edilmediği takdirde devletin kurumsal kapasitesine, kamu düzenine ve uluslararası konumuna zarar verecek stratejik bir kriz alanı hâline gelmiştir. Bu metinde ortaya konulan riskler, artık salt varsayımlardan ibaret değildir. Bu riskler öngörülebilir, ölçülebilir risklerdir. Bu durum yönetilmediği takdirde ağır bedeller doğuracak niteliktedir.

Bu çerçevede işbu metin; Sadece bir akademik değerlendirme veya hukuki mütalaa değil, KKTC Devleti açısından stratejik bir politika belgesi niteliğindedir.

İşbu metin, yükseköğretimi: ekonomik getiri sağlayan bir sektör olmanın ötesinde, kamu düzenini, kamu güvenliğini ve hukuk devletini doğrudan etkileyen bir alan olarak ele almakta; bu nedenle politika üretiminde olağan idari reflekslerin değil, devlet aklının ve kamu düzeni merkezli bir yaklaşımın esas alınmasını önermektedir.

Stratejik düzeyde bu metnin işaret ettiği temel yönelimler şunlardır:

1. Kurumlar arası eşgüdüm: YÖDAK, ilgili bakanlıklar (Milli Eğitim Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Dış İşleri Bakanlığı, Ekonomi Bakanlığı), güvenlik birimleri arasında sürekli veri paylaşımı.
2. Nitelik odaklı küçülme: Üniversite ve program sayısının değil, kalite ve denetlene bilirliğin esas alınması.
3. Uluslararası güven onarımı: Akreditasyon, şeffaflık ve sert yaptırımlar yoluyla itibarın yeniden inşası.
4. Türkiye ile stratejik uyum: YÖK ile ilişkilerin reaktif değil, proaktif ve kurumsal düzlemde yürütülmesi.

Sonuç olarak; KKTC yükseköğretimi, ertelenebilir bir reform alanı değil, acil ve bütüncül müdahale gerektiren bir kamu düzeni meselesidir. YÖDAK’ın hukuki sorumluluğu bu perspektifle ele alınmadıkça, yaşanacak bedeller yalnızca üniversitelerle sınırlı kalmayacak; KKTC’nin siyasal, ekonomik ve hukuki varlığını doğrudan etkileyecektir.

İşbu metin, yükseköğretimi kurtarmaya yönelik bir temenni değil; devletin, öngörülebilir bir krize karşı hareketsiz kalmaması gerektiğini ortaya koyan stratejik bir yol haritasıdır.

10. YÖDAK VE KKTC AÇISINDAN KURUMSAL RİSK TABLOSU

Aşağıda yer alan kurumsal risk tablosu, KKTC yükseköğretim sisteminde mevcut eğilimler dikkate alınarak; riskin kaynağı, olasılığı, etkisi ve yönetsel/hukuki sonuçları temelinde hazırlanmıştır. Tablo, KKTC Devleti’nin maruz kalabileceği stratejik bedelleri görünür kılmayı amaçlamaktadır.

1. KKTC Devleti Açısından Stratejik Riskler

1. Risklerin Hukuki Niteliği ve Yönetilmemesi Hâlinde Sonuç

Bu tabloda yer alan risklerin büyük bölümü: Öngörülebilir, önlenebilir, idarenin müdahalesiyle azaltılabilir niteliktedir. Bu nedenle risklerin gerçekleşmesi hâlinde, yalnızca üniversiteler değil; KKTC Devleti, idare hukuku bakımından daha ağır bir sorumluluk rejimiyle karşı karşıya kalacaktır.

Av. Göktuğ Coşkun